🌿 भारत : नैसर्गिक वनस्पती
पर्यावरण रक्षणाच्या दृष्टीकोनातून वने अत्यंत महत्वाची भूमिका बजावतात. कोणत्याही देशाच्या एकूण राष्ट्रीय क्षेत्राचा किमान 33% भाग वनेने व्यापलेला असणे आवश्यक आहे. सध्याच्या स्थितीत, भारतातील साधारणतः 22.95% भागावर वने आढळतात.
🌍 वनाचे प्रमाण ठरवणारे घटक
एखाद्या प्रदेशाच्या वनाचे प्रमाण पुढील घटकांवर अवलंबून असते:
- तापमान
- पावसाचे प्रमाण
- प्रदेशाची उंची
- प्रदेशाची मृदा
- हवामान
भारतातील भूमीवर जर आकाराने 1 हेक्टरपेक्षा मोठ्या जमिनीवर 10% हुन अधिक झाडांचे आच्छादण असेल, तर त्यास वनाच्छादान असे म्हणतात.
🌳 वनाच्छादानाचे वर्गीकरण (Forest Cover Classification)
| वन प्रकार | क्षेत्र (चौ. किमी) | टक्केवारी (%) |
|---|---|---|
| अति घनदाट वने | 98,158 | 2.99% |
| मध्यम घनदाट वने | 3,08,318 | 9.38% |
| खुली पने | 3,01,797 | 9.18% |
| खुरटी वने | 45,979 | 1.40% |
| गैर वने | 25,33,217 | 77.06% |
🌳 भारतातील वनांचे प्रकार
भारतातील वनांचे प्रकार
मुख्य श्रेणी आणि त्यांच्या उपप्रकारांची सुसंगत यादी
| मुख्य श्रेणी | उपप्रकार / वर्णन |
|---|---|
| उष्णकटिबंधीय वने |
|
| पर्वतीय वने |
|
| अल्पाईन वने |
|
भारतातील विविध प्रकारची वने त्यांच्या पर्जन्यमान, तापमान, भौगोलिक परिस्थिती व जैवविविधतेनुसार वर्गीकृत केली जातात. खाली प्रमुख प्रकार दिले आहेत:
A) उष्णकटिबंधीय वने (Tropical Forests)
आर्द्र वने (Moist Forests)
1️⃣ उष्णकटिबंधीय आर्द्र सदाहरित वने (Tropical Moist Evergreen Forests)
उष्णकटिबंधीय आर्द्र सदाहरित वने भारतातील सर्वात घनदाट, सदाहरित आणि जैवविविधतेने समृद्ध असलेली वने मानली जातात.
🌧️ पर्जन्य व तापमान
- वार्षिक पर्जन्य: 250 सें.मी. किंवा अधिक
- वार्षिक सरासरी तापमान: 25°C ते 27°C
🌍 भौगोलिक विस्तार (प्रदेश)
- कर्नाटक, केरळ, महाराष्ट्राचा पश्चिम भाग
- अंदमान–निकोबार द्वीपे
- ईशान्य भारत: आसाम, त्रिपुरा, मणिपूर, नागालँड, मेघालय
🌳 वैशिष्ट्ये
- अत्यंत घनदाट, गडद हिरवी व अनेक थरांमध्ये विभागलेली वने
- वृक्षांची उंची: 45 ते 60 मीटर
- वर्षभर पाने हिरवी राहतात, पानगळ जवळपास नसते
- कॅनोपी घनदाट (झाडांच्या पानांचे आणि फांद्यांचे छत) असल्याने सूर्यप्रकाश जमिनीपर्यंत कमी पोहोचतो.
- या वनात गवताळ भाग आढळत नाही.
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- जांभूळ, फणस, पाईन, रोझवुड, सिसव
- सिंकोना, सोनचाफा, नागचंपा, कळंब
- बांबू, वेत, बामणी, करवंद, निरगुंडी
- चंपा, एबनी (Ebony), तुन, आर्यनवुड
2️⃣ उष्णकटिबंधीय निम्न-सदाहरित वने (Tropical Semi-Evergreen Forests)
उष्णकटिबंधीय सदाहरित व पानझडी वनांच्या मिश्र वैशिष्ट्यांमुळे ही वने निम्न-सदाहरित वने म्हणून ओळखली जातात. ही जैवविविधतेने समृद्ध व आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाची आहेत.
🌧️ पर्जन्य व तापमान
- वार्षिक पर्जन्य: 200 ते 250 सें.मी.
- वार्षिक तापमान: सुमारे 25°C
🌍 प्रदेश (भौगोलिक विस्तार)
- अंदमान–निकोबार द्वीपे
- पश्चिम किनारपट्टीचा भाग (पश्चिम घाट पट्टा)
- आसाम, ओडिशा, अरुणाचल प्रदेश, मेघालय
- पूर्व हिमालयाचा पायथा क्षेत्र
🌳 मुख्य वैशिष्ट्ये
- सदाहरित व पानझडी वनांचे मिश्र रूप
- सदाहरित वनांइतकी अतिदाट नसतात — घनता मध्यम
- वृक्षांची उंची कमी, लहान झुडपे व वेली मोठ्या प्रमाणात
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- आंबा, कदंब, रोझवुड, चंपा, किंजल
- पांढरा सीडार, चेस्टनट, कुसुम, रबर
- तुळसर, मोहगनी, ताड, साल, बांबू
- अनेक वेली, झुडपे व औषधी वनस्पती
💰 आर्थिक महत्त्व
- रबर, मोहगनी, रोझवुड, कुसुम, बांबू — लाकूड, औषधे, उद्योगांसाठी महत्त्वाचे
- स्थानिक लोकांना इंधन, बांधकाम साहित्य व वनौषधी उपलब्ध होतात
3️⃣ उष्ण कटिबंधीय आर्द्र पानझडी वने (Tropical Moist Deciduous Forests)
उष्ण कटिबंधीय आर्द्र पानझडी वने ही भारतातील सर्वाधिक पसरलेली वने असून मध्यम पर्जन्य आणि उबदार हवामान असलेल्या प्रदेशांत विकसित होतात. यामध्ये आंशिक पानगळ दिसते.
🌧️ पर्जन्य व तापमान
- वार्षिक पर्जन्य: 150 ते 200 सें.मी.
- वार्षिक तापमान: 26°C ते 27°C
🌍 प्रदेश (भौगोलिक विस्तार)
- पश्चिम घाट व पूर्व घाट
- मध्य प्रदेशाचा पूर्व भाग
- हिमालयाच्या तराई प्रदेशात
- महाराष्ट्र, केरळ, कर्नाटक
- छोटानागपूर पठार प्रदेश
🌳 मुख्य वैशिष्ट्ये
- हिवाळ्यात या वनांतील अनेक झाडांची पाने गळतात → त्यामुळे या वनांना पानझडी स्वरूप येते.
- वृक्षांची उंची सदाहरित वृक्षांपेक्षा कमी असते.
- पर्जन्यमान योग्य असल्यामुळे वन दाट असते, पण सदाहरित जंगलाइतकी घनता नसते.
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- साग, साल, चंदन, अंजन
- आंबा, जांभूळ, खैर, हिरडा, आवळा
- पिंपळ, पळस, कुसुम, किंजल
- शिसव, निलगिरी इ.
💰 आर्थिक महत्त्व
- या वनातील सागाचे लाकूड (Teak) अतिशय टिकाऊ, टणक आणि मजबूत असल्याने इमारती, फर्निचर, जहाजबांधणी, दरवाजे–खिडक्या यांसाठी मोठ्या प्रमाणात वापरले जाते.
- साल आणि चंदन यासारखी झाडे औषधी, सुगंधी व औद्योगिक दृष्ट्या महत्त्वाची आहेत.
4️⃣ सुंदरबन वने (Mangrove Forests)
सुंदरबन वने ही भारतातील खारफुटी (Mangrove) वनसंपदा म्हणून ओळखली जातात. खाऱ्या पाण्यात, ज्वार-भाट्याच्या प्रभावाखाली आणि नदीच्या त्रिभुज (डेल्टा) प्रदेशात विकसित होणारी विशेष प्रकारची वने म्हणजे खारफुटी वने.
🌍 प्रदेश (भौगोलिक विस्तार)
- गंगा–ब्रह्मपुत्रा डेल्टा (सुंदरबन – पश्चिम बंगाल)
- महानदी डेल्टा (ओडिशा)
- गोदावरी डेल्टा (आंध्र प्रदेश)
- कृष्णा डेल्टा (आंध्र प्रदेश)
- कावेरी डेल्टा (तामिळनाडू)
🌳 मुख्य वैशिष्ट्ये
- वने दाट आणि गुंतागुंतीच्या मुळांच्या (stilt roots / breathing roots) संरचनेने बनलेली असतात.
- वृक्ष प्रजाती खाऱ्या पाण्याला सहनशील असतात.
- वृक्षांची उंची साधारणतः ३० मीटरपर्यंत वाढते.
- ज्वार–भाटा असल्यामुळे जमिनीचा भाग सतत पाण्याने भरत-ओसरण होत राहतो.
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- सुंदरी (Heritiera fomes) → सुंदरबन या नावाचे मूळ
- अमूर
- स्प्रूस पाईन (Mangrove Pine type)
- वेत
- बांबू
- ताड
- तसेच विविध मँग्रोव प्रजाती, झुडपे आणि वेली
💰 महत्त्व
- खारफुटी वने किनारपट्टीचे संरक्षण करतात — वादळे, चक्रीवादळे, पूर यापासून ढाल म्हणून कार्य करतात.
- मत्स्य संसाधन, लाकूड व इतर उत्पादने यामुळे आर्थिकदृष्ट्याही महत्त्वपूर्ण.
- सुंदरबन हा जगप्रसिद्ध राजा वाघाचा (Royal Bengal Tiger) अधिवास आहे.
शुष्क वने (Dry Forests)
1️⃣ उष्णकटिबंधीय शुष्क सदाहरित वने (Tropical Dry Evergreen Forests)
ही वने कमी पर्जन्यमान असलेल्या पण उष्ण हवामानाच्या प्रदेशात आढळतात. पाऊस मर्यादित असला तरी वर्षभर उष्ण व दमट हवामानामुळे वनातील काही वृक्ष सदाहरित राहतात.
🌧️ पर्जन्य व तापमान
- वार्षिक पर्जन्य: सुमारे 100 सें.मी.
- वार्षिक सरासरी तापमान: सुमारे 28°C
🌍 भौगोलिक विस्तार (प्रदेश)
- तामिळनाडूची पूर्व किनारपट्टी
- आंध्र प्रदेशचा किनारपट्टी पट्टा
🌳 वैशिष्ट्ये
- पानगळ कमी असल्याने ही वने शुष्क सदाहरित म्हणून ओळखली जातात.
- झाडे मध्यम उंचीची असतात व काही झाडे वर्षभर हिरवी राहतात.
- पर्जन्यमान कमी असल्याने ही वने तुलनेने कमी दाट असतात.
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- जांभूळ, रिठा,मुचकुंदी,ताड,निंब,खिरणी,वेत,एबनी (Ebony),आर्यनवूड
2️⃣ उष्ण कटिबंधीय शुष्क पानझडी वने (Tropical Dry Deciduous Forests)
ही वने भारतातील सर्वाधिक पसरलेल्या वनांपैकी एक असून कमी ते मध्यम पर्जन्य आणि उष्ण हवामान असलेल्या प्रदेशात विकसित होतात. या वनांमध्ये स्पष्ट ऋतुचक्र दिसते—विशेषतः हिवाळ्यातील पानगळ.
🌧️ पर्जन्य व तापमान
- वार्षिक पर्जन्य: 50 ते 100 सें.मी.
- वार्षिक तापमान: 28°C ते 30°C
🌍 प्रदेश (भौगोलिक विस्तार)
- पंजाब, हरियाणा, उत्तर प्रदेश
- छत्तीसगड, माळवा पठार, विंध्य पर्वतरांग
- महाराष्ट्र: सातपुडा, सह्याद्री, विदर्भाची डोंगररांगा
- काही प्रमाणात मध्य प्रदेश व राजस्थान सीमेजवळील भाग
🌳 मुख्य वैशिष्ट्ये
- या वनांतील झाडांची पाने हिवाळ्यात गळतात → त्यामुळे या वनांना पानझडी स्वरूप प्राप्त होते.
- वृक्षांची उंची साधारणतः मध्यम असते.
- घनतेने कमी, पण विस्ताराने मोठी वने.
- उन्हाळ्यात वनक्षेत्र कोरडे पडते.
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- साग (Teak),खैर,ऐन (Aini),तीवर,आवळा, बेहडा,पळस, टेंभुर्णी
3️⃣ उष्ण कटिबंधीय शुष्क काटेरी वने (Tropical Thorn Forests)
या वनांचा विकास उष्ण, कोरड्या आणि कमी पर्जन्यमान असलेल्या प्रदेशात होतो. या वनांमध्ये प्रामुख्याने काटेरी झुडुपे, कठीण खोडाची झाडे आणि कोरड्या हवामानाला सहनशील वनस्पती आढळतात.
🌧️ पर्जन्य व तापमान
- वार्षिक पर्जन्य: 50 ते 75 सें.मी.
- वार्षिक तापमान: 27°C ते 30°C
🌍 प्रदेश (भौगोलिक विस्तार)
- गुजरात
- राजस्थान
- पंजाबचे काही कोरडे भाग
- पश्चिम घाटाच्या पूर्वेकडील पर्जन्यछायेचा प्रदेश (Rain-shadow area)
🌳 मुख्य वैशिष्ट्ये
- या वनांमध्ये काटेरी झुडपे आणि कठीण खोडांची कमी उंचीची झाडे आढळतात.
- पाने लहान, मेणयुक्त किंवा काटेरी असतात → पाण्याचे बाष्पीभवन कमी करण्यासाठी.
- वातावरण उष्ण आणि कोरडे असल्यामुळे जमीन बहुतांशी निर्जन व वालुकामय दिसते.
- झाडांची उंची सामान्यतः लहान ते मध्यम असते.
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- बाभूळ,निवडुंग,खैर,बोर,चिंच,शमी,कोरफड (Aloe vera),तरवट,धामपात,हिवर
B) पर्वतीय वने
उपोष्ण कटिबंधीय पर्वतीय वने
1️⃣ उपोष्ण कटिबंधीय रुंदपर्णी वने
उपोष्ण कटिबंधीय पर्वतीय वने ही भारतातील पर्वतीय परिसंस्थेचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत. या वनांचा विस्तार मुख्यतः हिमालयाचा पूर्व भाग आणि काही दक्षिण भारतातील उंच प्रदेशात आढळतो.
🌧️ पर्जन्य व तापमान
- वार्षिक पर्जन्य: 75 ते 125 सेमी
- वार्षिक तापमान: 18°C ते 21°C
🌍 भौगोलिक विस्तार (प्रदेश)
- हिमालयाचा पूर्व भाग
- निलगिरी पर्वत
- सातपुडा
- मैफल पर्वत क्षेत्र
- शिलॉंग पठार
- मणीपूर व त्रिपुरा
🌳 वैशिष्ट्ये
- वृक्षांची उंची: 20 ते 30 मीटर
- पानांचे स्वरूप: रुंद व सदाहरित
- या वृक्षांमध्ये जलधारण क्षमता अधिक असते.
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- ओक (Oak),चेस्टनट (Chestnut),ऐश (Ash),कापूर (Camphor)
2️⃣ उपोष्ण कटिबंधीय आर्द्र पाईन वने
उपोष्ण कटिबंधीय आर्द्र पाईन वने ही पर्वतीय प्रदेशातील थंड व आर्द्र हवामानात विकसित होणारी विशेष प्रकारची वनसंपदा आहे. या वनांमध्ये पाईनवर्गीय सुगंधी वृक्षांचे प्रमाण सर्वाधिक असते.
🌧️ पर्जन्य व हवामान
- वार्षिक पर्जन्य: अंदाजे 100 सेमी
- हवामान आर्द्र, थंड व पाईन वृक्षांच्या वाढीस अनुकूल.
🌍 प्रदेश (भौगोलिक विस्तार)
- अरुणाचल प्रदेश
- मणिपूर
- नागा टेकड्या
- खासी टेकड्या (मेघालय)
🌳 मुख्य वैशिष्ट्ये
- ही वने प्रामुख्याने शंकुवृक्षांनी (Coniferous trees) व्यापलेली असतात.
- हवामान थंड असल्यामुळे झाडे सरळ, उंच व शंकूच्या आकाराची वाढतात.
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- पाईन (Pine),मॅपल (Maple),स्प्रूस (Spruce),ओक (Oak),र्होडोडेंड्रॉन (Rhododendron)
3️⃣ उपोष्ण कटिबंधीय शुष्क सदाहरित वने
उपोष्ण कटिबंधातील कोरडे पण सदाहरित स्वरूपाची ही वने प्रामुख्याने पश्चिम हिमालयीन प्रदेशातील कमी पर्जन्यमान असलेल्या भागात आढळतात. येथे झाडे वर्षभर हिरवी राहतात, मात्र पाने लहान, जाड व कठीण असतात, जेणेकरून पाण्याचा अपव्यय कमी होतो.
🌧️ हवामान व पर्जन्य
- वार्षिक पर्जन्यमान: 50 ते 100 सेमी
- वातावरण काहीसे कोरडे, पण तापमान मध्यम राहते.
🌍 प्रदेश (भौगोलिक विस्तार)
- भाबर प्रदेश
- शिवालिक टेकड्या
- पश्चिम हिमालय
🌳 मुख्य वैशिष्ट्ये
- झाडे सदाहरित, म्हणजे वर्षभर हिरवी.
- पाने जाड, मेणयुक्त, लहान, ज्यामुळे पाण्याचा बाष्पीभवन कमी.
- झाडांची उंची मध्यम प्रकारची.
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- ऑलिव्ह (Olive),ओर्केशिया (Aurkeshia),पिस्टाशिया (Pistacia)
समशीतोष्ण कटिबंधीय पर्वतीय वने
1️⃣ समशीतोष्ण आर्द्र वने
समशीतोष्ण हवामान असलेल्या उंच प्रदेशात आढळणारी ही वने दाट, ओलावा असलेली आणि विविध वृक्षप्रकारांनी समृद्ध असतात. थंड हवामान, भरपूर पर्जन्य आणि उंचसखल भूभाग हे या वनांचे वैशिष्ट्य आहे.
🌧️ पर्जन्य व हवामान
- वार्षिक पर्जन्यमान: 150 ते 300 सेमी
- हवामान ओलसर, सौम्य थंड आणि धुक्याने व्यापलेले.
🌍 भौगोलिक विस्तार (प्रदेश)
- पूर्व हिमालय
- सिक्किम, अरुणाचल प्रदेश, आसाम
- नागालँड
- पश्चिम बंगालचा डुआर्स व दार्जिलिंग परिसर
- तामिळनाडू व केरळमधील उंचवट्याचा भाग (नीलगिरी व अन्नमलाई)
🌳 वैशिष्ट्ये
- ही वने 1500 मी ते 3000 मी उंचीच्या पर्वतीय प्रदेशात आढळतात.
- जास्त उंचीमुळे तापमान कमी आणि जैवविविधता जास्त.
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- देवदार (Deodar),पाईन (Pine),सीडार (Cedar),सिल्व्हर फर (Silver Fir),स्प्रूस (Spruce),ओक (Oak),हेमलॉक (Hemlock)
2️⃣ समशीतोष्ण कटिबंधीय हिमालयीन आर्द्र वने
ही वने हिमालयातील मध्यम उंचीच्या भागात आढळणारी थंड, आर्द्र आणि दाट वने आहेत. येथे हवामान थंड, पर्जन्यमान भरपूर आणि धुक्याचे प्रमाण जास्त असल्यामुळे वृक्षांची वाढ उत्तम होते.
🌧️ पर्जन्य व हवामान
- वार्षिक पर्जन्यमान: 150 ते 250 सेमी
- वातावरण थंड, ओलसर व पर्वतीय.
🌍 प्रदेश (भौगोलिक विस्तार)
- जम्मू आणि काश्मीर
- हिमाचल प्रदेश
- उत्तराखंड
- पश्चिम बंगाल (दार्जिलिंग क्षेत्र)
- सिक्किम
🌳 मुख्य वैशिष्ट्ये
- हिमालयातील 1500 मी ते 3000 मी उंचीपर्यंत ही वने पसरलेली आहेत.
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- ओक (Oak),लॉरेल (Laurel),चेस्टनट (Chestnut),पाईन (Pine),सीडार (Cedar),फर (Fir),स्प्रूस (Spruce)देवदार (Deodar)
3️⃣ समशीतोष्ण हिमालयीन शुष्क वने
हिमालयातील कमी पर्जन्य असलेल्या, थंड आणि कोरड्या प्रदेशात आढळणारी ही वने समशीतोष्ण शुष्क वने म्हणून ओळखली जातात. वातावरण थंड, वारे वेगवान आणि वनस्पती विरळ असतात.
🌧️ पर्जन्य व हवामान
- वार्षिक पर्जन्यमान: सुमारे 100 सेमी
- हवामान थंड, कोरडे आणि कमी आर्द्रता असलेले.
🌍 प्रदेश (भौगोलिक विस्तार)
- लेह–लडाख (Ladakh
- लाहुल–स्पीती
- गढ़वाल प्रदेश
- किन्नौर (हिमाचल प्रदेश)
- सिक्किम (उच्च, कोरड्या भागात)
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- ओक (Oak),ऐश (Ash),मॅपल (Maple),सेल्टिस (Celtis),ज्युनीफर (Juniper)
C) अल्पाइन वन(Alpine Forests)
1️⃣ उप-अल्पाईन वने (Sub-Alpine Forests)
🌧️ उंची
- साधारण 2900 मी – 3200 मी
🌳 वैशिष्ट्ये
- सूचीपर्णी वृक्षांची उंची: 30 मी
- रुंदपर्णी वृक्षांची उंची: 10 मी
- झाडांची घनता मध्यम, हवामान थंड
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- फर (Fir),स्प्रूस (Spruce),र्होडोडेंड्रॉन (Rhododendron),पाईन (Pine)
2️⃣आर्द्र अल्पाईन खुरटी वने (Moist Alpine Scrubs)
🌧️ उंची
- सुमारे 3000 मी
🌳 मुख्य वैशिष्ट्ये
- पावसाचे प्रमाण कमी, हिमवर्षाव जास्त
- झाडे कमी उंचीची, विरळ घनता
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- र्होडोडेंड्रॉन (Rhododendron),बर्च (Birch),हर्बोरीस (Herboris),हनीशकल (Honey Shakal / स्थानिक वनस्पती)
3️⃣शुष्क अल्पाईन खुरटी वने (Dry Alpine Scrubs)
🌧️ उंची
- हिमालयातील अत्यंत उंच प्रदेश (>3500 मी)
🌳 मुख्य वैशिष्ट्ये
- वातावरण अतिशय थंड, कमी पर्जन्य
- झाडांची घनता कमी, मुख्यतः मरु वनस्पती
🌿 मुख्य वृक्षप्रजाती
- झुडुपे, लहान वेल्या व उंच झाड कमी प्रमाणात
0 टिप्पण्या